قواعد درس عربـي ۲ پيش دانشگاهي رشته ادبيات و علوم انساني
قواعد درس هفتم نواسخ« نواسخ » جمع ناسخه است يعني باطل كننده ها.
«افعال ناقصه» و « افعال مقاربه » و« حروف مشبهةٌ بالفعل» و «حرف لاي نفس جنس» ، نواسخ ناميده مي شوند.
افعال ناقصه عبارتند از: كانَ : بود / صارَ: شد / لَيسَ: نيست / أصْبَحَ : شد.مادامَ: تاوقتي كه ، مادامي كه / مازال: همواره
افعال ناقصه بر سر جمله ي اسميّه (مبتدا و خبر) مي آيند و موجب تغييراتي مي شوند.
جـوادٌ مريــضٌ. لَيـسَ جـوادٌ مريــضاً.
مبتدا مرفوع خبر مرفوع. فعل ناقص اسم ليس مرفوع خبر ليس منصوب
همان طور كه در مثال ها مشاهده كرديد:
- مبتدا تغيير نام مي دهد ولي اعراب آن تغيير نمي كند.
- خبر، منصوب مي شود.
خبر افعال ناقصه در صورتي كه شبه جمله (جارّ و مجرور) باشد؛ گاهي جلوتر از «اسم» مي آيد. ( در اصطلاح مي گويند :خبر، مقدّم مي شود.)
لَيـسَ فـﻰ المدرسـةِ تِلميـذٌ.
فعل ناقص خبرمقدّم لَيسَ منصوب اسم مؤخّر ليس مرفوع
افعال مقاربه :
عمل افعال مقاريه به افعال ناقصه شبيه است .يعني اسمشان مرفوع وخبرشان محلّاً منصوب است .
سؤال : چرا خبر افعال مقاربه محلّاً منصوب است ؟ زيرا خبر آنها بايد حتماً يك فعل مضارع باشد و فعل مضارع نيز يك جمله است و جمله اعراب محلّي دارد . حال با كاربرد اين فعلها آشنا شويم.
اللِّصُّ يهرُبُ. دزد فرار مي كند. كادَ اللِّصُّ يهرُبُ. نزديك بود دزد فرار كند.
المدرِّسُ يَمتَحِنُ. معلّم امتحان مي گيرد. يكادُ المدرِّسُ يَمتَحِنُ. نزديك است معلّم امتحان بگيرد.
افعال مقاربه از نظر معني به سه گروه تقسيم مي شوند:
افعال قُرب : (كادَ،) :نزديك بود
افعال مقاربه: افعال رَجاء: (عَسَي): اميد است .
افعال شروع (بَدَأ، شَرَعَ، أخَذَ، جَعَلَ) شروع كرد .
افعال قرب (كادَ )، نزديك بودن انجام كاري را نشان مي دهند و به هر دو صيغه ماضي و مضارع مي آيد. مانند : يكادُ البرقُ يخطفُ أبصارهم
در اين مثال مضارع (كادَ ) به كار ر فته است .
افعال رجاء(عسي ) اميد به انجام گرفتن كاري را بيان مي كنند. وفقط به صيغه ماضي مي آيد .
و افعال شروع (بَدَأ، شَرَعَ، أخَذَ، جَعَلَ) به شروع كاري دلالت مي كنند و فقط به صيغه ماضي مي آيند.
حروف مشبّهةٌ بالفعل عبارتند از:
إِنَّ : همانا، به راستي كه لكِنَّ : ولي ، لكن
أنَّ : كه، اينكه لَيتَ : كاش
كَأنَّ : گويا، مثل اينكه لَعَلَّ : شايد، اميد است.
حروف مشبهه دقيقاً بر عكس افعال ناقصه عمل مي كنند. افعال ناقصه خبر را منصوب مي كردند امّا حروف مشبّهه اسم را منصوب مي كنند.
﴿ و اللّـــــهُ غَفورٌ رحيمٌ ﴾ ﴿ وَ كانَ اللّـــــــهُ غَفوراً رحيماً ﴾ ﴿ إنَّ اللّـــــــهَ غَفورٌ رحيــــــمٌ ﴾
مبتدا مرفوع خبر مرفوع اسم كان مرفوع خبر كان منصوب اسم إنَّ منصوب خبر إِنَّ مرفوع
«إنَّ و أخواتُها» حروف مشبّهة نام دارند و بر سر جمله هاي اسميّه مي آيند و علاوه بر تغيير معناي جمله، «مبتدا» را به «اسم» تغيير نام مي دهند و اعراب آن را منصوب مي كنند. امّا خبر را همچنان بدون تغيير مي گذارند.
العالمُ محترمٌ. إنَّ العالمَ محترمٌ .
مبتدا مرفوع خبر مرفوع اسم إن منصوب خبر إن مرفوع
انواع اسم و خبر حروف مشبهةٌ بالفعل:
اسم ظاهر: ﴿ إنَّ اللهَ يأمُرُ بِالعَدْلِ و الاحسان﴾
اسم
ضمير : ﴿ إنّا أنْزَلْناهُ قرآناً عَرَبيّاً لَعَلَّكُم تَعقِلونَ ﴾
مفرد: إنَّ المعلّمينَ محترمونَ.
خبر: جمله: ﴿إنَّ اللهَ يأمُرُ بِالعَدلِ و الاحسان﴾
شبه جمله: كَأنَّ جواداً فـﻰ الصَّفِّ.
نكته : خبر حروف مشبّهه در صورتي كه شبه جمله (جارّ و مجرور) باشد؛ واسمش نيز نكره باشد واجب است بر اسم مقدّم شود . ( در اصطلاح مي گويند :خبر، مقدّم مي شود.)مانند : إنّ فـﻰ المدرسـةِ تِلميـذٌ.
حروف مشبّهه ، خبرمقدّم إنّ منصوب ، اسم مؤخّر إنّ مرفوع
نكته : هرگاه بعد از حروف مشبّهه ((ما )) كافّة= باز دارنده بيايد ، ديگر آن حروف تأثيري در مبتدا و خبر ندارند .مانند :إنّما سعيدٌ شاعرٌ
مبتدا،مرفوع- خبر مرفوع
نكته : در دو صورت كسره دادن همزه إنّ لازم است
الف : (إنّ )اول جمله بيايد مانند :إنّه عالِمٌ
ب : بعد از فعل (قال ) ومشتقاتش بيايد .مانند : قالَ إنّه بقرةٌ
لاي نفي جنس « لا النافيةُ للجنس»
حرف «لا» ي نفي جنس ، همان طور كه از نامش پيداست وجود جنسي را نفي مي كند.
لاي نفي جنس به معني « هيچ ................. نيست » مي باشد.
لا رَجُلَ فـﻰ الدّار. هيچ مردي در خانه نيست.
لا خير فـﻰ وُدِّ امْرﺉٍ مُتَلَوِّن. هيچ خيري در دوستيِ فرد دورو نيست.
كار «لا» ي نفي جنس خيلي شبيه حروف مشبّهةٌ بالفعل است.
لاي نفي جنس نيز اسم و خبر دارد . امّا اسم آن نكره و مبني بر فتح است، در حالي كه خبر آن درست مثل خبر حروف مشبّهةٌ بالفعل مرفوع است.لا بَلـــــــيّةَ أصعـــــَبُ مِنَ الجَهْل. هيچ بلايي سخت تر از ناداني نيست.
اسم لاي مبني بر فتح خبر لا مرفوع
به انواع «لا» دقّت كنيد:
1- «لا» ي ناهيه (يعني لاي نهي)لا تَنتَخِبْ: انتخاب نكن لاتَتَأمَّلْ: درنگ نكن
2- «لا» ي نافيه (يعني لاي نفي)لا تَنتَخِبُ: انتخاب نمي كني لا تَتَأمَّلُ: درنگ نمي كني
3-«لا» ي نافيةٌ لِلْجِنس (يعني لاي نفي جنس)لا أحَدَ موجودٌ: هيچ كسي نيست.
اسم و خبر لاي نفي جنس
نكته : اسم وخبر لاء نفي جنس هميشه نكره هستند بدين سبب هرگز « ال» نمي گيرد..پس نمي گوييم : لا التلميذَ الكسلانُ غالباً مبني بر فتح است و بدين خاطر تنوين نمي گيرد.
خبر لاي نفي جنس مانند خبر مبتداست.
مفرد :لا جَهَلَ أضَرُّ مِنَ العُجْب.
جمله :لا نصيحةَ تنفَعُ العنود.
شبه جمله: لا إكراهَ فـى الدّين
نكته : خبرلاء نفي جنس گاهي خبرِ « لا» محذوف است.لا إلهَ إلّا اللهُ ( لا إلهَ موجودٌ إلّا اللهَ) لا شَكَّ ( لا شَكَّ موجودٌ)
نكته : هيچ گاه خبر لاء نفي جنس بر اسمش مقدّم نمي شود .پس نمي گويي: لا فيه ريبَ
قواعددرس هشتم انواع مفاعيل عبارتند از:
1- مفعولٌ به 2- مفعول مطلق (تأكيدي – نوعي – عددي ) 3- مفعولٌ له 4- مفعولٌ فيه
|
|
مفعولٌ به اسمي منصوب است و غالباً عامل آن فعل است. مانند:
يَمسَحُ الطالبُ السَّبّورةَ.
عامل مفعول به و منصوب
گاهي عامل اسمي مشتقّ است. مثال:اُحِبُّ الذاكرينَ اللهَ.
و گاهي عامل ،مصدر است. مثال:أكْرَهَهُمْ بِقَتْلِهِمُ الأنبياءَ بِغَيرِ الحَقّ.
گاه عامل در جاهايي حذف مي شود. از آن جمله در تحذير و اغراء است.
تحذير :تحذير بر حذر داشتن مخاطب است بر ترك كاري ناپسند تا از آن دوري كند و به سه صورت مي آيد.
إيّاكَ و الكِذْبَ. نَفْسَكَ و الكِذْبَ. الكِذْبَ الكِذْبَ.
به تركيب « إيّاكَ و الكِذْبَ » دقّت كنيد:
إيّاك و الكِذْبَ
مفعولٌ به براي معطوف بر ايّاك
فعل محذوفِ در
تقدير « اُحَذِّرُ »
اِغراء:اِغراء : تشويق و برانگيختن مخاطب است بر كاري پسنديده تا آن را انجام دهد و به سه صورت مي آيد. مثال:
الكَرَمَ الاجتهادَ، الاجتهادَ الصِّدْقَ و كَرَمَ الخُلقِ
به تركيب « الاجتهادَ، الاجتهادَ» دقّت كنيد:
الاجتهادَ ، الاجتهادَ
مفعولٌ به براي فعل تأكيد براي الاجتهاد اوّل
محذوفِ مقدّر « اِلْزَم»
مفعول مطلق : مفعول مطلق مصدري منصوب از جنس فعل جمله است كه براي تأكيد و بيان نوع يا عدد فعل به كار مي رود.
اقسام مفعول مطلق : 1- تأكيدي 2- نوعي 3- عددي
الف : هرگاه مفعول مظلق آخرين كلمه جمله باشد ، مفعول مطلق تأكيدي است . مانند :اِحْتَرَمَ الطلّابُ معلِّمَهُم احتراماً.
ب : هرگاه مفعول مطلق داراي صفت يا مضاف اليه باشد؛ مفعول مطلق نوعي ناميده مي شود. مانند :
يُُعَلِّمُ مجيدٌ صديقَهُ تعليماً جَيِّداً. يعيش البخيلُ في الدنيا عيشَ الفقراءِ .
صفت مضاف اليه
( تعليماً و عيشَ )در اين دو مثال، مفعول مطلق نوعي ناميده مي شوند.
ج : مفعول مطلق عددي : به اين مثال دقت كنيد: دَقَّ الضَّيفُ بابَ المنزل دَقَّتَينِ : مهمان دوبار به در خانه زد.
در اين مثال دَقَّتَينِ مفعول مطلق است و به منظور نشان دادن دفعه انجام فعل آمده است. به اين نوع مفعول مطلق ، عددي گفته مي شود.
تذكّر1: همه اين كلمات مي توانند مفعول مطلق باشند.(صَبْراً )، (حقّاً : به راستي ) ، (أيضاً: همچنين)، (جِدّاً)، (مَعاذَ اللّهِ: پناه بر خدا) ، (عَفْواً)، (حتماً)، (شُكْراًَ)، (سَمْعاً و طاعةً)، (سبحانَ اللّهِ : خدا پاك است) ، (حَمْداً لِلّه)،(حتماً)، (مَهْلاً: مهلت بده، آهسته)
اين مصدرها به تنهايي و بدون فعلِ خود، در جمله مي آيند. مثلاً: شُكْراً به جاي أشْكُرُ شُكْراً
در اين مفعول مطلق ها نيازي به بيان نوع آن نيست وفقط مي گوييم مفعول مطلق براي فعل محذوف .
تذكر 2 : درمفعول مطلق نوعي جايز است مفعول مطلق نوعي را حذف نموده و صفتش را جايگزين آن كنيم
مانند : إجتهدْتُ كثيراً به جاي إجتهدْتُ إجتهاداً كثيراً
مفعولٌ لَه (مفعولٌ لِأجلِه) به اين عبارت دقّت كنيد:
أصلّي و أصومُ قُربةً إلي اللهِ.به خاطر نزديك شدن به خدا، نماز مي خوانم و روزه مي گيرم.
معلم: در اين عبارت چه كاري انجام شده است؟
دانش آموز: نماز خواندن
معلم: « قُربةً» چه نوع كلمه اي است؟
دانش آموز: مصدر است.
معلم: « قُربةً » چه مفهومي را بيان مي كند؟
دانش آموز: علّت انجام فعل
نتيجه اينكه : « قُربةً » مصدري است كه علّت نماز خواندن را بيان كرده است.
به تعريف مفعولٌ لَه يا مفعولٌ لِأجْلِه توجه كنيد:
مفعولٌ لَه يا مفعولٌ لِأجله مصدري منصوب است كه علّت انجام گرفتن فعل را بيان مي كند.
مفعولٌ له در جواب سؤال ((لِماذا ))مي آيد: براي چه؟مثلاً: المؤمنُ يترُكُ المعصيةَ.مؤمن گناه را ترك مي كند.براي چه؟
المؤمنُ يترُكُ المعصيةَ حياءً مِن الله.مؤمن به خاطر شرم از خدا گناه را ترك مي كند.
در ترجمه مفعولٌ له از كلماتي مانند «برايِ، به خاطر، به جهتِ» استفاده مي شود.
المفعولُ فيه « الظرف» :
مفعولٌ فيه يا ظرف اسمي منصوب است كه معناي حرف جرّ « ﻓﻰ » را به همراه دارد و نشان دارد و نشان دهنده زمان يا مكان وقوع فعل است. همه اين ها مي توانند به شرط همراه داشتن ((في )) مفعولٌ فيه واقع شوند :
همه اين كلمات ظرف زمان هستند:
الآنَ: اكنون - اليومَ: امروز- غَد: فردا - أمْسِ: ديروز -صباحَ: صبح - مَساءَ: بعدازظهر - ليلَ: شب- نَهارَ: روز - قَبلَ: پيش -بَعدَ: پس حينَ: هنگامي كه - إذا: هنگامي كه -لَمّا : هنگامي كه - يَومَ: روز- سَنَةَ: سال - عِندَ: هنگامي كه
همه اين كلمات نيز ظرف مكان هستند:
فَوقَ: بالاي -تَحتَ: زير-أمامَ: روبه رو -وراءَ: پشت سر- بَينَ: ميان -وَسَطَ: وسط -عِندَ: نزد - قُربَ: نزديك -جَنبَ: كنار - هُنا: اينجا خَلْفَ: پشت - يَمينَ: راست - أينَ: هر جا -أينَما: هرجا
دانش آموز: آيا مي توان گفت كه مفعول فيه يا ظرف همان قيد مكان و قيد زمان در فارسي هستند ؟معلم: بله ، مي توان گفت .
به اين دو جمله دقت كنيد:
ذَهَبْنا إلي المكتبة صَباحاً. ذَهَبْنا إلي المكتبة ﻓﻰ الصَّباحِ.
معلم: در جمله اول اعراب صباحاً چيست؟
دانش آموز: مفعول فيه يا ظرف زمان است.
معلم: آفرين حال بگو اعراب ﻓﻰ الصباح در جمله دوم چيست آيا باز هم مفعول فيه است؟
دانش آموز: خير ديگر مفعول فيه نيست بلكه جار و مجرور است.
معلم: چرا به مفعولٌ فيه اين نام را داده اند؟
دانش آموز: چون ظرف ها معناي حرف جرِ< ﻓﻰ> را به همراه دارند. مثلاً< صباحاً> يعني< ﻓﻰالصباح>
نكته : ظروف محدوده (داراي حد مكاني )مانند الدّار،المدَرسَة، البَلَد،الصَّفّ و المسجد، غالباً با حرف "فـى" مجرور مي شوند.
جَلَستُ فـى الصَّفِّ. صَلَّيْتُ فـى المَسجدِ.
قواعد درس نهم : حال مفر د - جمله حاليه
تعريف حال مفرد :
ا سم ، مفر د، منصو ب ، نكره ، مشتقي كه حا لت و چگو نگي ذوالحال را نشا ن مي د هد . ما نند :
جا ءَ ا لحرُ نحوَ الا ما مِ نا د ماً ر ا يت فا طمهَ مسر ور ةً خُلِقَ ا لا نسا نُ ضعيفاً
ذو ا لحا ل ، فا عل حا ل مفر د ، منصو ب ذو ا لحا ل ، مفعو ل حا ل مفر د ، منصو ب ذو ا لحا ل، نا ئب فا عل حا ل مفر د ، منصو ب
نكته ( 1 ) : ذو ا لحا ل يك نقش نيست و نقش هاي متفاوت (فاعل و مفعولٌ به و نائب فاعل ........ ) مي گير د .
نكته ( 2 ) : ذ و ا لحا ل هميشه معر فه ، و حا ل مفر د هميشه نكر ه ا ست .
|
اسم معر فه : معار ف شش بود ، مضمر، اضا فه علم ، ذ وا للا م ، مو صول و اشاره |
|
ا سم نكره : هر اسمي كه جزء شش دسته فو ق نباشد نكره ا ست . |
نكته ( 3 ) : بر ا ي ا ينكه به حا ل مفر د پي ببر يم ، كا في است سو ا ل (( كيفَ )) ر ا در آ غا ز جمله قر ار دهيم
و علا مت سو الي قبل از ا سم مشتق بيا ور يم ،آ ن اسم مشتق جواب سوا ل (( كيفَ )) با يد با شد . ما نند :
كيفَ جا ءَ ا لحرُ نحوَ ا لا ما مِ ؟ نا دِ ماً
حا ل مفر د ، منصو ب
نكته (4) حا ل مفر د د ر جنس ( مذ كر، مو نث ) و عد د ( مفر د ، مثني ، جمع ) تا بع ذ و ا لحا ل ا ست .
مذ كر مو نث
جا ءَ ا لتلميذ ضا حكاً جا ءَ تِ ا لتلميذ ة ضا حكة
ذو ا لحا ل حا ل مفر د ، منصو ب ذو ا لحا ل حا ل مفر د ، منصو ب
جا ءَ ا لتلميذ ا نِ ضا حكينِ جا ءَ تِ ا لتلميذ تا نِ ضا حكتينِ
ذو ا لحا ل حا ل مفر د ، منصو ب به يا ء ذو ا لحا ل حا ل مفر د ، منصو ب به يا ء
جا ءَ ا لتلا ميذ ضا حكينَ جا ءَ تِ ا لتلميذ ا تُ ضا حكا تٍ
ذو ا لحا ل حا ل مفر د ، منصو ب به يا ء ذو ا لحا ل حا ل مفر د ، منصو ب به كسر ه
تعر يف جمله حا ليه : ا لجُمَلُ بعدَ ا لمعا رفِ احوا لٌ ( به جمله هاي اسميّه يا فعليّه كه بعد از اسم معر فه مي آيند جمله حا ليه مي گويند. )
ما نند : جا ءَ ا لا نبيا ءُ ، يبشّر و نَ ا لنا سَ ( پيا مبرا ن آ مد ند درحا لي كه مر دم را بشا رت مي د ا د ند)
ذو ا لحا ل ، اسم معر فه جمله حا ليه ، محلّاً منصو ب
نكته : د ر تر جمه فا رسي جمله حا ليه ا ز (( در حا لي كه )) استفا د ه مي كنيم .
نكته : جمله حا ليّه هميشه(( محلّاً منصو ب)) ا ست .
تعر يف جمله و صفيه : الجمل بعدَالنكراتِ صفاتٌ ( جمله هاي بعد از اسم نكر ه وصفيّه است) ما نند :
جاء رجلٌ يدرّس في المد رسةِ ( مر دي آ مد كه د ر مد رسه د رس مي دا د .)
مو صو ف ، جمله و صفيه محلاً مر فو ع
نكته : در تر جمه جمله وصفيّه از ( كه ) استفاده مي گردد . مردي آمد كه در مدرسه درس مي دا د.
نكته : جمله وصفيه اعراب محلي دارد و تا بع همان ا سم نكره است .
مانند : رايتُ ظبياً يمشي بهدوءٍ : ( آهو يي را ديدم كه به آرا مي را ه مي رفت . )
مو صو ف جمله و صفيه محلاً منصو ب
و ما نند : سلّمتُ علي رحلٍ يدعو في المسجدِ ( به مر دي سلا م كرد م كه در مسجد دعا مي كرد ) مو صو ف جمله و صفيه محلاً مجر ور
نكته مهم : در دو مورد جمله حاليه همر ا ه با (( واو حا ليّه )) به كا ر مي رود .
ا لف : جمله حا ليّه ، ((ا سميّه)) با شد . لا تكذ بو ا وَ ا نتم تعلمو نَ
ذو ا لحا ل وا و حا ليّه جمله حا ليّه ، محلّاً منصو ب
ب- جمله حا ليه با (( قَدْ )) شرو ع شده با شد .
خر جت ا لطا لبةُ و قد قر ا تْ در سَها
ذ و ا لحا ل وا و حا ليّه جمله حا ليّه ، محلّاً منصو ب
تعر يف تمييز : ا سم ، مفر د ، منصو ب ، نكر ه ، جا مد ي كه ا ز كلمه يا جمله اي ر فع ا بها م مي كند .
اقسا م تمييز :
ا لف - تمييز مفر د : كه ر فع ابها م از يك كلمه مي كند . ما نند : جا ءَ عشر و نَ ر جُلاً كلمه مبهم تميز مفر د ، منصو ب
ب- تمييز نسبت يا جمله : كه ر فع ابها م از يك جمله مي كند . ما نند :
تقدّ مَ عليّ در ساً عليّ ا فضلُ ا خلا قاً
جمله مبهم تميز نسبت ، منصو ب جمله مبهم تميز نسبت ، منصو ب
تميز مفر د بعد از چها ر كلمه مبهم به كا ر مي رو د .
1- و زن : 0( مثقا ل ، كيلو ، مَن ، غِرا م ) اِ شتر يتُ مثقا لاً ذَ هباً
كلمه مبهم تميز مفر د ، منصو ب
2- عد د : ( ا ز سه تا بي نها يت ) را يتُ احدَ عشرَ كو كباً
كلمه مبهم تميز مفر د ، منصو ب
3- مسا حت : ( مِتر ، كيلو متر ، شِبر ، هِكتا ر ، ذِرا ع ) اشتر يتُ مِترَ يْنِ قُما شاً
كلمه مبهم تميز مفر د ، منصو ب
4- پيمانه : ( كا سه ، قد ح ، كو ب ) ا كلتُ كا ساً لبناً اَ كلتُ كو باً شا ياً
كلمه مبهم تميز مفر د ، منصو ب كلمه مبهم تميز مفر د ، منصو ب
نكته: جايز است تمييز وزن و مقدار و مساحت با حرف «مِن» مجرور شود. مثال:
اِشتَرَيتُ كيلوَينِ مِن التفّاح. شَرِبتُ كوباً مِن الشّاى. اِشْتَرَيتُ متراً مِن القُماش.
تميز نسبت در دو مو رد به كا ر مي رو د :
ا لف : بعد از اسم تفضيل ( در مذ كر بر وز ن اَ فعل د ر مو نث بر وز ن فُعلي )
كا نَ ر سو لُ ا للهِ ا صدَ قُ ا لنا سِ لسا ناً
ا سم تفضيل تميز نسبت ، منصو ب
ا سم تفضيل + ا سم منصو ب ما نند : ← عليٌ افضلُ در ساً
بر وزن ا فعل تميز نسبت بر وزن ا فعل تميز نسبت
ب- بعد از فعل ها ي مبهم : ( اِ متلاَ ، طا بَ ، تقدّ مَ ، حَسُنَ ، زا دَ ، اِ طما نَّ ، مُلِئَ ،وَ سِعَ ، كَثُرَ ، اِ ستقرَّ ، فَجّرَ )
ما نند : حَسُنَتِ ا لمو منةُ خُلقاً
فعل دار اي ا بها م تميز نسبت
نكته ا ول : در تر جمه تميز نسبت غا لباً (( ا ز نظر ، از جهت ، ا ز لحا ظ ) به كا ر مي رو د .
طا بَ سعيدٌ نَسَبَاً = سعيد پا كيز ه ا ست ا ز نظر نژا د
جمله مبهم تميز نسبت ، منصو ب
نكته : د و كلمه ( خَير) و ( شَرّ ) هر گا ه به معني ( بهتر ) و( بد تر ) با شند ، ا حتيا ج به تميز نسبت دا رند . و از نظر ( تحليل صر في = تجز يه ) مشتق هستند . ما نند :
ا لبا قيا تُ ا لصا لحا تُ خَيْرٌ ثو اباً عليّ شرٌ ا خلا قاً
تميز نسبت ، منصو ب تميز نسبت ، منصو ب
«كَمْ اسفهامي چيست و تميزش چگونه است ؟ »
جواب : كَمِ استفهامي به معني «چند» يا «چقدر» است و عدد مبهمي را سؤال مي كند. مثال:كَمْ طالباً فـى السّاحة؟
چند دانش آموز درحياط است؟
نكته : تمييز كمِ استفهامي « مفرد و منصوب» است. مثال:كَمْ وردةً فـى الحديقة؟چندگل در باغ است؟
قواعد درس دهم : استثناء :
استثناءعبارتست از خارج كردن اسم ،پس از إلّا ،ازحكم ماقبلش ، مانند:جاءَ القومُ إلّا سعيداً–
كه((القومُ ))مستثني منه (از او جدا شده ) و ((زيداً))مستثني (جدا شده ) ناميده مي شود .
تعريف مستثني : به اسمي كه بلافاصله بعد از ((إلّا )) مي آيد ، مستثني مي گويند .
در هر استثناء سه ركن وجود دارد : ادات استثناء - مستثني - مستثني منه
|
|
1- متصل آن است كه مستثني از جنس مستثني منه باشد. مثال: جاءَ الضيوفُ إلّا أخا ك.
مستثني منه مستثني متصل و منصوب
نكته : مستثني متصل هميشه منصوب است .
2- مفرغ :در آن مستثني مِنْه حذف شده است .
در استثناي مفرّغ، مستثني مطابق با نقشي كه در جمله پيدا مي كند - با فرض اينكه إلّا موجود نباشد – اعراب مي گيرد.
مستثناي مفرّغ غالباً با ادوات نفي يا استفهام (هل )همراه است.
لا يُقالُ إلّا الكذبُ. بدون إلّا نائب فاعل براي لا يُقالُ
ما جاءَ إلّا مسعودٌ . بدون إلّا فاعل براي ماجاءَ.
لَيسَ القصدُ إلّا النَّجاحَ. بدون إلّا خبر براي ليس
در استثناي مفرّغ معناي حصر و اختصاص وجود دارد. يعني : منفي در منفي مثبت است
لَمْ أقرَأ إلّا درسَ التاريخ. (درسَ ) : مستثني مفرّغ و منصوبٌ بإعراب مفعول به لِـ « لَمْ أقرَأ»
جز تاريخ درسي را نخواندم. يعني : فقط درس تاريخ را خواندم.
نكته : ادات استثناء معمولاً «إلّا» است.
حكم مستثني به « غير»
حكم مستثني به غير، مجرور به اضافه است و امّا اعراب كلمه غير، مانند اسمِ بعد از إلّا است. مانند:
نَجَحَ الطّلابُ إلّا الكسلانَ.
نَجَحَ الطلّاب ُ غيرَ الكسلانِ.
ما نَجَحَ إلّا المجتهدُ.
ما نَجَحَ غيرُ المجتهدِ.
تعريف منادي : به كلمه اي كه بلا فاصله بعد از حرف نداء ((ياء )) مي آيد ،مندي مي گويند .
اقسام منادي :
1- منادي عَلم : يا الله
2- منادي نكره مقصوده يا طالبُ، اُسْكُتْ
3- مناداي مضاف يا صاحبَ السيّارة
چه كسي مي داند « عَلَم» يعني چه؟دانش آموز :«عَلَم» همان است كه در فارسي «اسم خاص» گفته مي شود يعني نامِ مخصوصِ كسي يا چيزي يا حيواني، مانند: كورش ، حجرالاسود، رخش
معلم: حالا چه كسي مي تواند حدس بزند « نكره مقصوده» يعني چه؟
دانش آموز: همان طور كه از نامش پيداست يعني شخص ناشناسي كه گوينده او را به اسم نمي شناسد امّا او را صدا مي زند. به عبارت ديگر هر گاه منادا، عَلَم نباشد ولي مخاطبِ معيّني باشد؛ به چنين منادايي اصطلاحاً « نكِره مقصوده» گفته مي شود. مثلاً معلم به دانش آموزي كه سر و صدا مي كند؛ مي گويد: (يا طالبُ، اُسْكُتْ.)
معلم: مضاف يعني چه؟ دانش آموز: هر گاه اسمي به اسم ديگر اضافه شود اسم اوّل را مضاف و اسم دوم را مضافٌ اليه مي ناميم.
نكته : هرگاه منادي مخاطب ما باشد ، جايز است حرف نداء ((يا )) را حذف كنيم . مانند : ربّنا آتنا ........... ( در اصل :يا ربّنا بوده است )
به اين عبارت ها توجه كنيد:يا أيُّها الرَّجُلُ يا أيَّتُها المَرأةُ
هر گاه منادا داراي « ال» باشد؛ قبل از آن براي مذكّر « أيُّها» و براي مؤنّث «أيَّتُها» را مي آوريم.
در اين عبارت ها منادا « أيُّـ » و « أيَّتُـ » است. «ها » حرف تنبيه است. [تنبيه در لغت يعني آگاه كردن] و اسم بعد از« ها» از نظر اعراب، تابع منادا است و چون منادا در اين حالت ﻣﺒﻨﻰّ بر ضم است آنها نيز بنابر تابعيّت مرفوعند. أىُّ و أيَّةُ مناداي نكره مقصوده هستند.
نكته : كلمه بعد از ((أيّها ))و ((أيّتها )) اگر جامد باشد ،نقش ((عطف بيان)) دارد و اگر مشتق باشد نقش ((صفت)) دارد .
نكته : «اللهم» به جاي «يا الله» است و اين حالت فقط در مورد كلمه « الله» است . اللّهمَّ = يا اللّهُ
نكته : « يا» بر سر كلمه داراي « ال» نمي آيد؛ امّا « الله» استثنا است.
نكته : هرگاه منادا مضاف به« ى» متكلم باشد؛ جايز است كه ضمير « ى» حذف شود وبه جاي (ضمير ياء ) كسره بياوريم .
مانند : ﴿ رَبِّ زِدْﻧﻰ عِلْماً﴾پروردگار من،دانشم را بيفزا.
« رَبِّ » در اصل « رَبِّى» بوده است.رَبِّ = رَبّى واين نوع منادي (ربِّ ) مناداي مضاف و تقديراً منصوب است .
فعل از نظر حروف اصلي يا مادّه فعل يا « معتل» است و يا « صحيح» .
معتل آن است كه در حروف اصلي آن از حروف واو ،الف و ياءباشد. به سه حرف واو و الف و ياء حروف علّه مي گويند. اگر حرف اول اصلي حرف عله باشد آن را مثال و اگر حرف دوم اصلي حرف عله باشد آن را اجوف و اگر حرف سوم اصلي حرف عله باشد آنرا ناقص مي ناميم. و اگر دو حرف از حروف اصلي حرف علّه باشد آن را « لفيف » مي ناميم. چنانچه دو حرف عله از هم دور بودند مانند« وَلَّي » آن را لفيف مفروق و اگر كنار هم بودند مانند« سَوَّي» آن را لفيف مقرون مي ناميم.
امّا فعل مضاعف آن است كه در اولين صيغه ماضيِ مجردِ آن دو حرفِ همجنس وجودداشته باشد. مانند، « مَدَّ » كه حروف اصلي آن
« ميم دال دال» است. به اين جدول دقت كنيد:
|
الماضي |
المضارع |
المضارع المجزوم |
الأمر | ||||||
|
|
بعد الإدغام |
قبل الإدغام |
بعد الإدغام |
قبل الإدغام |
بعد الإدغام |
قبل الإدغام |
بعد الإدغام | ||
|
سَرَرَ سَرَرَتْ سَرَرَا سَرَرَتا سَرَروا سَرَرْنَ سَرَرْتَ سَرَرْتِ سَرَرْتُما سَرَرْتُما سَرَرْتُم سَرَرْتُنَّ سَرَرْتُ سَرَرْنا |
سَرَّ سَرَّتْ سَرّا سَرَّتا سَرّوا سَرَرْنَ سَرَرْتَ سَرَرْتِ سَرَرْتُما سَرَرْتُما سَرَرْتُم سَررْتُنَّ سَرَرْتُ سَرَرْنا |
يَسْرُرُ تَسْرُرُ يَسْرُرانِ تسْرُرانِ يَسْرُرونَ يَسْرُرْنَ تَسْرُرُ تَسْرُرينَ تَسْرُرانِ تَسْرُرانِ تَسرُرونَ تَسْرُرْنَ أسْرُرُ نَسْرُرُ |
يَسُرُّ تَسُرُّ يَسُرّانِ تَسُرّانِ يَسُرّونَ يَسْرُرنَ تَسُرُّ تَسُرّينَ تَسُرّانِ تَسُرّانِ تَسُرّونَ تَسْرُرْنَ أسُرُّ نَسُرُّ |
لم يَسْرُرْ لم تَسْرُرْ لم يَسْرُرا لم تَسْرُرا لم يَسْرُروا لم يَسْرُرْنَ لم تَسْرُرْ لم تَسْرُرى لم تَسْرُرا لم تَسْرُرا لم تَسْرُروا لم تَسْرُرْنَ لم أسْرُرْ لم نَسْرُرْ |
لم يَسْرُرْ- لم يَسُرَّ لم تَسْرُرْ – لم تَسُرَّ لم يَسُرّا لم تَسُرّا لم يَسُرّوا لم يَسْرُرْنَ لم تَسْرُرْ- لم تَسُرَّ لم تَسُرّى لم تَسُرّا لم تَسُرّا لم تَسُرّوا لم تَسْرُرْنَ لم أسْرُرْ - لم أسُرَّ لم نَسْرُرْ - لم نَسُرَّ |
اُسْرُرْ- سُرُّ سُرّى سُرّا سُرّا سُرّوا اُسْرُرْنَ |
اُسْرُرْ- سُرَّ سُرّى سُرّا سُرّا سُرّوا اُسْرُرْنَ | ||
بادقّت در جدول در مي يابيم كه:
الف : هرگاه فعل ماضي به تاء فاعل يا «نا» با نون جمع مؤنّث متصل شود فَكِّ ادغام مي شود.[ فكّ در لغت يعني باز شدن] مثال:سَرَرْتَ ، سَرَرْنا، سَرَرْنَ
امّا اگر به الفِ مثني يا واو جمع متصل شوند ادغام مي شود.مانند: سَرّا، سَرّوا
ب : هر گاه مضارع و امر به نون جمع مؤنّث متصل شوند فكّ ادغام صورت مي گيرد. مانند: يَسْرُرْنَ، اُسْرُرْنَ
امّا اگر به الف مثني يا واو جمع و يا ياء مخاطبة متصل شود ادغام صورت مي گيرد. مانند: يَسُرّانَ- يَسُرّونَ، تَسُرّينَ
ج : در صيغه هاي مفردِ فعل هاي مجزوم و امر دو وجه جايز است فكِّ ادغام و ادغام . مثال:
لَم يَسْرُرْ ،لَم يَسُرَّ اُسْرُرْ، سُرَّ
فعل مهموز
فعل مهموز فعلي است كه در ريشه آن يا به عبارت ديگر در اولين صيغه ماضي مجرّد آن همزه وجود داشته باشد. مانند:
أمِنَ ،سألَ ، قَرَأ
در صرف كردن فعل مهموز تغييرات چنداني روي نمي دهد و تقريباً فرقي ميان صرف فعل مهموز و فعل سالم وجود ندارد.
دانش آموز: فعل سالم چه نوع فعلي است؟
معلم: فعلي كه در حروف اصلي آن نه حرف عله و نه دو حرف همجنس و نه همزه هيچ كدام وجود ندارند .مانند :ضَرَبَ
تنها در چند صيغه فعل مهموز تغييراتي وجود دارد. دقّت كنيد:
هو يأمُرُ للمتكلم وحده أنا آمُرُ [ به جاي أنا أأمُرُ]
أنتَ تأمُرُ الأمر اُومُرْ [ به جاي اُؤمُرْ ]
أنتَ تأذَنُ الأمر اِيذَنْ [ به جاي اِئذَنْ]
در بعضي از صيغه هاي وزن مزيد نيز تغييراتي وجود دارد. مثال:
أمِنَ باب الإفعال آمَنَ [ به جاي أأمَنَ]
آمَنَ المجهول اُومِنَ [ به جاي اُءمِنَ]
به تغييرات ماضي ،مضارع و مصدرِ < أمِنَ > از باب إفعال دقّت كنيد:
آمَنَ يؤمِنُ إيمان
أأمَنَ إئمان
به نحوه ي تغيير همزه دقت كنيد:
أأ آ
اُأ اُو
إِأ إِ يـ
قواعد نوشتن همزه :
الف : همزه ساكن در وسط كلمه بر كُرسيِ مناسب با حركتِ ما قبلِ آن نوشته مي شود: مثال:
مَأوَي مَأمَن
مُؤمن يُؤْتَي
جِئتَ قارِئ
ب : همزه ي پايان كلمه اگر بعد از حرف ساكن واقع شد؛ بدون كُرسي نوشته مي شود. مثال:
جزْء، شىْء، سوء، ماء
ج :همزه متحرّك اگر بعد از حركت ضمّه واقع شود يا مضموم باشد و پيش از آن ساكن يا مفتوح باشد؛ بر كُرسي واو نوشته مي شود.
مانند: مُؤَلِّف، يُؤَدِّى، سُؤال، رُؤوس، رَؤوف، مسْؤول، يملَؤونَ
اسلوب ها و روش هايي براي بيان غرض و هدف آدمي وجود دارد . از ميان اين اسلوب ها به اين موارد مي توان اشاره كرد:جمله هاي خبري ، جمله هاي استفهامي ، جمله هاي طلبي ، نداء ، استغاثه ، ندبه ، تعجب ، مدح وذمّ ، جمله هاي شرطيه ، إغراء و تحذير .......
جمله هاي خبري:از جمله هاي خبري براي رساندن خبر استفاده مي شود و به صورت اسميه و فعليه آورده مي شود. مثال: شَعبُ إيرانَ لايستَسلِمُ أمامَ الطُّغاة .
لايستسلم شعبُ إيرانَ أمامَ الطُّغاة .
ملّت ايران در برابر طاغوت تسليم نمي شوند
جمله هاي استفهامي :
از جمله هاي استفهامي براي سؤال كردن از چيزي يا كسي استفاده مي شود: مثال:
مَتَي تَقِفُ طُموحاتُ الإنسان؟
بلند پروازي هاي انسان چه موقع متوقّف مي شود؟
خوب است با اسماء استفهام آشنا شويد:
أينَ:كجا ،مَتَي: چه موقع، ماذا، ما: چه چيز ، مَن:چه كسي كَيفَ: چگونه أىّ: كدام كَمْ:چند،چقدر
جمله هاي طلبي: جمله هايي كه در آن فعل امر يا نهي به كار مي رود . مانند :
اُطلُبِ العِلْمَ ولا تَكسلْ
فعل امر فعل نهي
جمله هاي نداء:اگر دوست داشته باشيم كسي يا كساني را صدا كنيم پيش از اسم آن شخص يا اشخاص ادات ندا را به كار مي بريم .يا اللهُ يا مُسلِمى العالَم
امّا ندبه : نداي انساني است كه دچار مصيبتي شده است.ندبه نوعي از نداء است .
به اين مناداهاي مندوب دقّت كنيد و با صيغه مناداي مندوب آشنا شويد:
وا محمّدا وا محمّداه يـا ولـداه
با دقّت در مثال در مي يابيم كه نحوه ساختن مناداي مندوب چنين است:
ادات نداي «واو» و «يا» + اسم مندوب مختوم به الف يا الف و هاء
تعجّب:
اسلوب تعجب براي اظهار تعجّب از چيزي به كار مي رود. و داراي دو صيغه « ما أفْعَلَ» و « أفْعِلْ بِـ » مي باشد. مانند: ما أحسَنَ الأخلاقَ الحَسَنَة! أحْسِنْ بِالأخلاقِ الحَسَنَةِ!
همانطور كه ديديد فعل تعجّب بر وزن اسم تفضيل است. امّا هر گاه شرط لازم را نداشت مصدر كلمه مورد تعجّب را به صورت منصوب پس از أكْثر يا أشَدَّ
مي آوريم. مثال:ما أكْثَرَ اجتهادَك!
راههاي ديگري نيز براي بيان تعجّب وجود دارد. مانند:
يا لَهُ مِن مَقامٍ! چه مقامي!
يا لَهُ مقاماً ! چه مقامي!
لِلّهِ دَرُّه كاتباً!
[ لِلّهِ دَرُّهُ در لغت يعني « كار خوب او براي خداست» و براي بيان شگفتي از كار خوب كسي و تحسين او به كار مي رود.]
أسلوبُ المدحِ و الذَّمّ
مدح يعني ستايش كردن و ذَم يعني نكوهش كردن، پس مدح و ذم همان ستايش و نكوهش است.
• به اين دو عبارت كه اسلوب مدح و ذم دارند دقت كنيد:
نِعْمَ الجليسُ الكتابُ! كتاب، نيكو همنشيني است!
بِئسَ الصديقُ الجاهلُ! نادان، بد دوستي است!
معلم: كدام يك از اين دو جمله مدح و كدام ذم است؟
دانش آموز: جمله اول مدح و جمله دوم ذم است.
به اين عبارت دقّت كنيد و دو تركيب جمله مدح وذم را بدانيد :
نِعْمَ الشّيمةُ الصّبرُ !
فعل مدح فاعل مدح مخصوص به مدح
نِعْمَ الشّيمةُ الصّبرُ !
خبر مقدّم مبتداي مؤخّر
نكته: دو فعل مشهور مدح « نِعْمَ» و «حَبَّذا» مي باشند و دو فعل مشهور ذَم نيز « بِئسَ » و« لاحَبَّذا » هستند.
ضمناً در حبّذا فاعل اسم اشاره "ذا " مي باشد.
جملات شرط : جملاتي كه بوسيله يكي از ادات شرط (إنْ –مَنْ – ما – متي – مهما – أينما ) دو فعل را مجزوم مي سازند ، اوّلي به عنوان فعل شرط و ودوّمي به عنوان جواب شرط . مانند : إنْ تَصبِرْ تَظفَرْ ( اگرصبر كني ، پيروز مي شوي )
إغراء – تحذير :
گاه عامل در جاهايي حذف مي شود. از آن جمله در تحذير و اغراء است.
تحذير:تحذير بر حذر داشتن مخاطب است بر ترك كاري ناپسند تا از آن دوري كند و به سه صورت مي آيد. مانند:
إيّاكَ و الكِذْبَ.
نَفْسَكَ و الكِذْبَ.
الكِذْبَ الكِذْبَ.
به تركيب « إيّاكَ و الكِذْبَ » دقّت كنيد: إيّاك و الكِذْبَ
مفعولٌ به براي معطوف بر ايّاك
فعل محذوفِ در
تقدير « اُحَذِّرُ»
اِغراء:اِغراء ، تشويق و برانگيختن مخاطب است بر كاري پسنديده تا آن را انجام دهد و به سه صورت مي آيد. مثال:
الكَرَمَ
الاجتهادَ، الاجتهادَ
الصِّدْقَ و كَرَمَ الخُلقِ
به تركيب « الاجتهادَ، الاجتهادَ» دقّت كنيد:
الاجتهادَ ، الاجتهادَ
مفعولٌ به براي فعل تأكيد براي الاجتهاد اوّل
محذوفِ مقدّر « اِلْزَم»
